YÜN

     Birçok ülkede , yün elde edilmesi için koyun üretimi önemli bir endüstiri dalı olarak kabul edilir. Dünyanın çeşitli yörelerinden elde edilen yün , kalite farklılıkları gösteri. Genelde koyun cinsine bağlı olarak da değişebilen kaliteler temel alınırsa , dünyada üç farklı yün cinsi sayılabilir ;  Merinos yünleri , melez ( crossbred ) yünleri ve Asya yünleri.

                                                          MERİNOS YÜNLERİ

İnce ve yumuşak liflerden elde edilen merinos koyunları , genellikle Avustralya , Güney Amerika ve Güney Afrika ‘ da yetiştirilir. Güney Afrika ‘ da yetiştirilen merinos yünleri çok kıvrımlı ve dalgalıdır. Yıkandıktan sonra iyi bir beyaz renge sahip olur. Çeşitli Avrupa ülkeleriyle ülkemizde de az miktarlarda merinos yünleri üretilmektedir. Avustralya ‘ da üretilen merinos yünleri , botany yünü adını da alır ve en iyi kalitede yünlerdir.

                                                          MELEZ YÜNLER

     Merinos koyunlarının çeşitli İngiliz ırkı koyunlarla melezleştirilmesinden elde edilen koyun tiplerinden elde edilen yünlerdir. Bunlar içinde Cheviot ve Shetland yünleri önemlidir.

                                                           ASYA YÜNLERİ

     Çin , Türkiye veya Sibirya gibi Asya ‘ nın çeşitli bölgelerinde üretilen yünlerdir. Bunlar düşük kalitede uzun ve kaba liflerdir.

                     YÜNLERİN ELDE EDİLİŞ YÖNTEMLERİNE GÖRE SINIFLANDIRILMASI

     Canlı Hayvan Yünü : Bu yün çeşidi , kırkım yünü ya da woolmark olarak da adlandırılır. Kırkım yünÜ

canlı hayvanlardan elde edilen değerli bir yündür.

     Kesilmiş Hayvan Yünü ( Deri Yünü ) : Kesilmiş sağlıklı hayvanlardan elde edilen yünlerdir. Kırkım yünü kadar değerli değildir.

     Tabaklama Yünü : Bu yün tabaklama tesislerinde kireçlik işleminden sonra kimyasal maddeler kullanılarak elde edilir. Değeri düşüktür.

     Parça Yünü : Yeniden değerlendirilmiş bir yündür. Eğirme , dokuma ve örme tesislerinde elde edilen yünlü atıklar veya paçavralar tarak makineleri tarafından parçalanıp lif haline getirilir.

Yeniden değerlendirme işleminde yün lifleri zedelenir ve olumlu özelliklerinden bazılarını kaybeder. Kir ve su damlacıkları lif içine kolayca girebilir , lif daha az elastiktir ve kısa lifler kolayca aşınır.

     Parça yünler şu şekilde sınıflandırılır :

Alpaka : Yarım yünlü dokumalardan elde edilen düşük kaliteli taranmış yündür.

Golfers : Kazaklardan , örgü yeleklerden ve elbiselerden hazırlanmış iyi bir türdür.

Mungo : Sıkıştırlmış Yün dokumalardan el edilmiştir. Bu tür kumaşların sıkıştırlması sonucunda lifler çok zedelenir. Bundan dolayı bu düşük kaliteli parça yünü kısa lifli olmakta ve pulcuk yüzeyi zedelenmektedir.

Prato Yünü ; İyice ayrıştırılmış paçavralardan üretilmiş ve taranmış bir İtalyan yünüdür.

Shoddy : Üretimi sırasında dinlenmemiş kumaş atıklarından elde edilir.

Elastrakt : Pamuk/yün veya viskon/yün karışımlarından geri kazınaln yünlerdir. Karışımındaki pamuk lifleri seyreltik ülfürik asitle muamele edilerek uzaklaştırılır. Geri kazanılmış yünler içinde en düşük değerli olanıdır.

                                                          FİZİKSEL ÖZELLİKLER

Doğal lifler arasında en az buruşma özelliğine sahiptir. Çok elastik olduğundan germe ve basınç aracılığıyla özellikle nemli havada asılmak suretiyle ilk şekline geri döner.

Mukavemetsiz bir liftir. Nemli durumlarda mukavemeti daha da azalır.

     Sürtünme sağlamlığı lif yüzeyi pulcuklarla kaplı olduğundan çok azdır.

     Çok sıcak tutar. Kıvrımlar nedeniyle hava arada kalarak yalıtıcı görevi görür. Güvelere karşı korumasızdır.

En fazla nem çeken liftir. Ağırlığının yarısı kadar nem çekebilir. Fazla nem çekmesinin sebebi yapısında ki amorf bölge oranının çok fazla oluşudur.

                                           YÜN TEKSTİL YÜZEYLERİNİN BAKIM ÖZELLİKLERİ

     Yıkama ısısı en fazla 30 ^o dir.  Elde yıkama daha uygun olur , çünkü kolaylıkla keçeleşir. Nötr ya da yün yıkama maddeleri gerklidir , çünkü şiddetli alkaliler yüne zarar verirler.

Yalnızca ıslak bez ya da buharlı ütü kullanılarak 160 ^o C de ütülenir. Elastikiyetini kolayca kaybedebileceğinden ütüleme işlemi kısa sürmelidir.

                                                       YÜNDE KALİTE İŞARETLERİ

     Woolmark : Ürünün sarf kırkılmış yünden elde edildiğini ve ilk defa kullanıldığını garanti etmektedir. Woolmark ayrıca ürünün su ve ışık haslığına , kopma dayanıklılığına , güve yemezlik terbiyesine ve artık yün yağına sahip olduğunu garanti eder.

     Karma ( combi ) Woolmark : Kırkılmış yün içeren karışımların kalite simgesidir. Kırkılmış yün oranı en az % 60 olmalıdır. İlave edieln diğer yünler karışım genel özelliklerini artırmak için yapılır. Örneğin sürtünme dayanıklılığını artırma ya da temizlenme özelliklerinin düzeltilmesi gibi.

     Cool—Wool : Yaz mevsiminde kullanılan giysilik tekstillerde kullanılabilir. Ev tekstillerinde kullanılamaz.

                                             YÜNLÜ MATERYALDEKİ TERBİYE İŞLEMLERİ

     1) Yapak Yıkanması : Tekstil alanında kullanılacak her yünün önce yıkanması gerekir.  Yün koyunun kendisinden ileri gelen yağlı maddeler ve ter tuzlarından başka , çevreden gelen kuru ot , saman , tohum vb ve dışkı maddeleri içeri. Bunların giderilmesi için yıkama işlemi yapılır. Yıkama sonucunda yün üzerinde % 0 , 5– 0 , 7 kadar yağ kalmalıdır. Yağın tamamının uzaklaştırılması veya fazla kalması eğirme ve boyama işlemlerinde zorluklar çıkarır. 

     Yıkama için dört farlı yöntem uygulanabilir : Su ile yıkama , sabunla yıkama  , çözücü ile yıkama , dondurularak temizleme.

     2) Karbonizasyon : Ham yün , vaks ve ter tuzlarının yanında bitkisel artıklar da içerir. Bunlar çok küçükse ayrılmaları da zor olur ve tarak ve eğirme işlemlerinde zorluklar çıkarır. Ayrıca yün üzerinde kaldığı zaman boyanmadan kalır. Bu nedenle selülozik atıkların giderilmesi gerekir. Bu işlem kimyasal yolla yapılır ve bu işleme “karbonizasyon”  denir. Bu işlemi , kuru HCl  gazı % 8 lik sülfürik asid veya AlCl₃ gibi asidik tuzlarla yapılabilir. Ayrıca bu işlem eski kumaşlardan yün liflerini yeniden elde etmek içinde kullanılır.

     Yıkanmış ve gerekirse karbonize edilmiş yün liflerinden iplik yapımı pamuk iplikçiliğine benzese de bazı ayrıcalıkları vardır. Yün lifinin özelliklerine göre iki farklı türde iplik elde edilir.

     A) Kammgarn : İnce uzun ve parlak yünden yapılır. En iyi kalite yün ipliğidir.

     B) Strayhgarn : Genellikle kısa elyaf bu tür iplik yapımında kullanılır.

     3) Dinkleme : Yünlü kumaşları sıkı ve yoğun bir hale getirmek için yapılan kontrollü keçeleştirme işlemidir. Dinklenmiş kumaşta atkı ve çözgü iplikleri görülmez. Genellikle strayhgarn kumaşlara bazen de kammgarn kumaşlara uygulanır. Keçeleştirme için seyreltik asid çözeltileri ile bazik çözelti olarak sabun çözeltilerinden yararlanılır.

     4) Keçeleşmezlik : Yün lifleri bazik veya asidik çözeltilerle sıcaklık ve basınç altında keçeleşir. Yünden yapılmış sık sık yıkama , ütüleme ve temizleme gerektiren materyallerde keçeleşme istenmeyen bir özelliktir. Bu nedenle yün keçeleşmeyecek bir hale getirlir. Keçeleşmede rol oynayan pulumsu yüzey ya kimyasal reaktiflerle bozundurularak giderilir veya bazı kimyasal maddelerle kaplanarak dışa doğru açılması önlenir. Keçeleşmezlik işlemi yapılmış yün “cool wool “ olark adlandırılır.

5) Yünde Ağartma : Doğal haldeki yünde bir miktar renk veren maddeler bulunduğundan hafif sarımsı renktedir. Genellikle yünlü materyal bu şekilde boyanır ve aprelenir. Ancak beyaz olarak kullanılacak materyal ile açık renklere boyanacak olanlar ağartılır. Ağartma ya indirgen ya yükseltgen maddelerle yapılır. İndirgen olarak SO₂ gazı veya bu gazın suda ki çözeltisi kullanılır. Yükseltgen ağartıcı olarak en uygun madde hidrojen peroksittir. Klorlu ağartıcılar yünde sararma meydana getirdiğinden kullanılamaz.