AKILLI TEKSTİLLER PAZARI

Tanımı ve Sınıflandırılması

Akıllı tekstiller teknik tekstiller içerisinde katma değeri en yüksek ve yüksek teknoloji

kullanılan alanlarından birisidir. Akıllı tekstiller tıbbi tekstiller, koruyucu ve askeri teknik

tekstiller, taşımacılık teknik tekstilleri gibi bir çok alanın kapsamına giren ancak yüklendikleri

işlev ve yapıları itibariyle ayrı bir kategoride değerlendirilen bir gruptur. Akıllı tekstillerin

önemli bir kısmı günümüzde daha çok prototip üretimi aşamasında bulunmaktadır.

Akıllı tekstiller tekstil teknolojisi ve sentetik elyaflardaki gelişmelerle birlikte

malzeme bilimi, tasarım, elektronik ve bilgisayar mühendisliği, tıp gibi disiplinler arası bir

çalışma sonucu ortaya çıkmıştır. Son bir kaç yıl içerisinde akıllı tekstiller tekstil ve hazır

giyim sektörleri içerisinde önemli bir yer edinmeye başlamıştır. Gelecekte de akıllı tekstillerin

değer yönünden tekstil ve hazır giyim sektörünün en önemli bölümünü oluşturacağı tahmin

edilmektedir.

Normal tekstil ürünlerinin doğal atmosfer şartlarından koruma ve süsleme

özelliklerine ilaveten, akıllı tekstiller, herhangi bir etkiyi veya etki değişikliğini algılama ve

buna bir tepki verme özelliğine sahip tekstil ürünleridir. Eğer tekstil ürünü etkiyi veya

değişikliği sadece algılıyorsa buna “pasif akıllı tekstil ürünü” denilmektedir. Eğer tekstil

ürünü etkiyi veya etki değişikliğini algılayıp buna bir tepki veriyorsa, buna “aktif akıllı tekstil

ürünü” denilmektedir. Bir perdenin kolormatik özellikte bir boyarmaddeyle boyandığı

düşünüldüğünde, ışık durumuna göre perdenin renginin koyulaşıp açılması ve odanın hep aynı

derecede aydınlık olması bu ürünü aktif akıllı tekstil yapmaktadır.50

Akıllı tekstiller çevresel etkiler nedeniyle önemli ve yeniden üretilebilir otomatik

değişim özellikleri olan elyaf ve kumaşlardır.51 Akıllı lif ve kumaşlar giyim dışında bir çok

alanda kullanılmaktadır. Uyumak üzere olan sürücüleri uyandıran araba koltukları, kalp

atışlarınızı dinleyen yatak çarşafları, oda sıcaklığına göre renk değiştiren dokumalar, ne kadar

hızlı koştuğumuzu söyleyen ayakkabılar, koltukların koluna iliştirilen televizyon ve müzik

seti kumandaları, kumaş piyanolar gibi ürünler giyim dışında kullanılan akıllı tekstillere örnek

gösterilebilir.

Almanya’da ki tekstil ve hazır giyim konularında çalışmalar yapan Hohenstein

Araştırma Enstitüsü akıllı tekstilleri 5 alanda gruplayan ve sınıflandıran bir sistem

oluşturmuştur.

Transfer Sistemleri (Transfer Systems): Transfer sistemlerinde

nanokapsüller, moleküler depolar veya mikrokapsüller ile birleştirilmiş

tekstil yüzeyleri neme, basınca ve sıcağa maruz kaldığında belirli aktif

maddeler yaymaktadırlar. Tıbbi alandaki teşhis uygulamalarında sporcuların

doping kontrollerinin yapılmasında kullanılabilir. Bu uygulamalarda moleküler yapılar insan tenindeki

ifrazatları emmekte ve bunları tıbbi olarak

değerlendirmektedir. Diğer sektörlerde kulanım alanları olarak, tekstiller

güzel kokulu maddeler, vitaminler, böcek kovucular ve çok sayıda madde

ile donatılabilmektedirler.

Adapte Olabilen Sistemler (Adaptive Systems): Adapte olabilen sistemler

kendiliğinden çevredeki ve vücuttaki değişen şartlara adapte olmaktadır.

Bunlar nem, ışık ve ısı değişimlerine reaksiyon göstermektedirler. Bu gruba

örnek olarak ısı değişikliklerine kendiliğinden adapte olan ceket ve kazaklar

örnek gösterilebilir. Bu teknolojiye dayalı malzemeler ilk olarak,

astronotları aşırı soğuk ve kavurucu sıcaklıklar arasındaki ısı

değişikliklerinin etkilerinden korumak için uzay elbiseleri ve eldivenlerinde

kullanılmıştır. Günümüzde bu teknoloji aktif spor ve boş zaman teknik

tekstilleri için de kullanılmaktadır. İtalyan Corpe Nove firması ısıdaki düşüş

ve yükselmelere göre kolu kısalan ve uzayan bir elbise geliştirmiştir.

Akıllı Giysiler (Smart Clothing): Bu grup, elektronik parçaları giysilere

entegre eden tekstil temelli bilgi ve iletişim teknolojilerini içermektedir.

Elektronik parçalar bilgisayar klavyesi, cep telefonları, mikrofonlar, mp3

çalarlar, video kameralar hatta uydu sistemlerinden oluşmaktadır. Bu gruba,

giyen kişinin kalp atışı, nefes alışı, nabız ölçümü, vücut sıcaklığının

izlenmesi gibi 30 hayati değişkeni 24 saat boyunca izleyebilen, gerekli

durumlarda kablosuz iletişim ağıyla gerekli kişileri anında haberdar eden

hayat elbisesi (life shirt) örnek gösterilebilir. Bu giysi aynı zamanda her yıl

binlerce uyuyan bebeğin ölümüne neden olan ani bebek ölümü

sendromunun önüne geçebilmek için, bebeğin soluk alması durduğunda,

kalp atım sayısında ya da vücut ısısında beklenmedik bir değişiklik

olduğunda ebeveynleri haberdar etmektedir. Giysi söz konusu değişiklikleri

kişisel dijital yardımcılar (PDA) veya kişisel bilgisayarlara aktarmaktadır.

Aktarıcı Sistemler (Transponder Systems): Bu guruptaki akıllı tekstiller,

lazer kodları veya radyo frekans alanları kullanılarak içeriği değiştirilebilen

veya yüklenilebilen minyatürize edilmiş elektronik depo araçlarıdır.

Örneğin, bir kumaşa bilgi entegre edilebilmekte ve bilgi tekstil zinciri

boyunca muhafaza edilerek hazır giyim üreticisinin kullanımına

sunulabilmektedir.

Mikroteknoloji ve Nanoteknoloji : Mikroteknoloji ve nanoteknoloji

kullanılarak tekstil ve elektronik daha fazla birleştirilmektedir. Çok küçük

elektronik parçalar ve duyargalar (sensörler) görünmeyecek bir şekilde

tekstil ürünlerine entegre edilmektedirler. Bu ürünler otomatik izleme,

düzenleme ve kontrol yapabilmektedirler.52

Tekstil tarihi, binlerce yıl öncesine uzanmasına rağmen, devrim niteliğindeki

gelişmeler son elli yıl içinde gerçekleşmiştir. Bu gelişmelerin çoğu, askeri alanlarda yapılan

araştırmaların sonucunda ortaya çıkmıştır. Fiberglass yapılar, kurşun geçirmez yelekler, kimyasallara

 karşı koruyuculuk sağlayan giysiler, uçaklarda kullanılan malzemelere bakınca,

“akıllı tekstiller”in ilk uygulamalarının da, askeri ve ilgili alanlarda yapılan Ar-Ge çalışmaları

sonucunda ortaya çıkmasına şaşırmamak gerekir.

Savaşlardaki en önemli unsur insanlardır. Silahları ateşleyen, tankları ve uçakları

kullanan, savaş alanında çarpışan insanların silah güçlerinin yanında, onları tüm dış

etkenlerden koruyacak ve onlar hakkında sürekli bilgi akışı sağlayacak akıllı giysiler üzerinde

çalışmalara başlanmıştır. Yeni yüzyıl askerilerin giysilerinde istenen en önemli özellikler,

giysinin içinde iletişim donanımının olması, giyenin fiziksel durumunun takip edilmesi,

askerin sürekli yerini bildirmesi, çevreden gelen ışığı algılayabilecek ve buna göre kamuflaj

düzenini algılayabilecek, ateşli silahlara, radyasyona, kimyasal ve biyolojik maddelere karşı

koruma sağlayabilecek ve tabii tüm bu özelliklerinin yanı sıra, askerin manevra kabiliyetini

kısıtlamayacak tarzda hafif olan giysiler tasarlanmaktadır. Günümüzde telsiz taşıyan

askerlerin en önemli sorunu, telsizin üzerlerinde yarattığı ağırlıktır. Bu ağırlığın en önemli

sebebi de, telsiz içindeki pillerdir. Askeri tekstil malzemelerine bilgisayar mikroçiplerinin

entegrasyonu ve bunların bir ağa bağlanması sonucu askerler ile birebir bağlantı kurulması

sağlanmıştır. Bunun yanında da, GPS (Küresel Konumlama Sistemi-Global Positioning

System) adı verilen bir sistemle de, her bir askerin nerede olduğu uydu yardımı ile

anlaşılabilmektedir. Aynı zamanda bazı tekstil malzemeleri de, vücut ısısı düştüğü zaman,

vücuda ısı takviyesi yaparak vücut ısısının belli bir sınırın altına düşmesini ve donmayı

engellemektedir.

Du Pont, Massachusetts Institute of Technology (MIT) ile birlikte, askerleri

yararlandıklarında tedavi edecek, kimyasal ve biyolojik silahlara karşı koruyacak giysiler

geliştirmek üzerinde çalışmaktadır. Farklı iplik kesitleri (oval, kare veya üçgen) kullanılarak,

giysiyi giyeni dış ortam sıcaklığındaki değişimlere karşı, genişleyip daralarak, ısıtan veya

soğutan kıyafetler üzerinde araştırmalar yapılmaktadır. Özel boyanmış iletken lifler

kullanılarak, elektrik sinyaliyle renk yansıma kalitesinde değişim elde edilmekte ve giysi

rengi değiştirilebilmektedir. Bu tip bir özellik değişken bitki örtüsünde savaşan askerlerin

arazide kamuflajlarına çok uygundur. Askerler için düşünülen bu tip koruyucu akıllı giysiler,

aynı zamanda polis ve itfaiyeciler için de kıyafetlerin kullanım alanlarına göre

uyarlanabilmektedir.53

Son altı yıl içinde elektriği iletebilen polimerlerin giysilerin birleştirilmesine yönelik

çalışmalar sonucu sporculara yaptıkları hareketlerin yanlış olduğunu bildiren, zamanla doğru

refleksleri kazanmalarına yardımcı olan akıllı bir dizlik geliştirilmiştir. Dizliğin amacı

sıçrama, ani durma ve yön değiştirme gibi hareketlerin sıkça yapıldığı kayak, basketbol, tenis,

futbol gibi sporlarda, tedavisi oldukça uzun ve masraflı olan ön çapraz bağ yaralanmalarını

önlemektir. Dizliği giyen kişi bu bağları tehlikeye sokacak bir hareket yaptığında, kumaşın

esnemesiyle birlikte, dizliğin içinde bulunan polimerlerde değişen elektrik yükü, bir uyarıcıyı

harekete geçirerek giyen kişinin yanlış hareket yapmasını önlemektedir.54

Freudenberg firması, 0,01 dtex inceliğinde naylon-polyester mikroliflerden nonwoven

kumaş üretimine başlamıştır. Bu kumaşın doğa sporlarında kullanılan giysilerde kullanımı

amaçlanmaktadır. Hafif havlı ve şeftali yüzeyine benzer bir yüzeyi vardır. Yumuşak, buruşmaz ve

terlemeyi kontrol etme özelliği bulunmaktadır. Teri bedenden

uzaklaştırabilmekte ve ultra viyole (UV) koruma özelliği yıkamadan etkilenmemektedir. Hafif

ve nefes alabilir yapıdaki kumaş rüzgarı kesme özelliğine de sahiptir. Bu kumaşın ağırlığı 120

g/m² olup, gramajı 200 g/m² olan bir kumaşla aynı ısı faktörüne sahiptir. Diğer bir deyişle %

40 daha hafif olan kumaş, % 30 oranında daha çok ısıtmaktadır.

Elektronik ve telekomünikasyon endüstrileri, 21.yüzyılda hayatımızı yönetir hale

gelecekler ve bu durumdan konfeksiyon endüstrisi de geniş çaplı etkilenecektir. Gelecekte

giysiler sadece gerektiği gibi kişileri sıcak veya serin tutmakla kalmayacak, aynı zamanda

yetenekleri sayesinde dış etkiler-tehlikeler konusunda kişileri uyarabilecek, zararlı etkilerden

koruyabilecek, vücut fonksiyonları hakkında bilgi verebilecek, tedavi amaçlı kullanılabilecek,

kaybolduğumuzda bulunduğumuz yeri saptayabilecek ve fiziksel olarak herhangi bir

aktiviteyi yerine getiremediğimiz durumlarda başkaları ile iletişim kurmamızı

sağlayabilecektir.55

Akıllı tekstillerin yaygınlaşması sonucu deterjan, ütü, ütü masası, çamaşır makinası

gibi bir çok sektör derinden etkilenecek belki de tarihe karışacaktır. Bu değişimden moda

sektörünün de önemli oranda etkileneceği beklenmektedir. Modanın temelini oluşturan kumaş

ve kumaşın temelini oluşturan iplik ve elyaf teknolojilerindeki gelişmelerin sonucunda yeni

tarz modacıların ve tasarımcıların ortaya çıkması beklenmektedir.

Akıllı tekstillerin üretiminde elektronik bileşenlerin kullanılması nedeniyle giysinin

kullanımındaki konfor sorunu ortaya çıkmaktadır. Ayrıca akıllı tekstillerde kullanılan bu

elektronik parçaların vücuda zarar vermesi ve bu ürünlerin işlevlerini yerine getirmesi için

gerekli olan enerji maliyeti önemli bir sorundur. Bu sorunu gidermeye yönelik olarak

nanoteknoloji ve biyoteknoloji alanındaki ilerlemelerden yararlanılarak sorun giderilmeye

çalışılmaktadır.

Dünya Pazarı

Günümüzde bir kısım akıllı tekstil ürünü ticarileşmiş ve hali hazırda bu ürünlerin

bazılarının alım-satımı yapılmaktadır. Pazarlaması yapılan akıllı tekstil ürünlerinin bazıları

iklim kontrolü, insanın kendini iyi hissetmesini ve koruma sağlayan giysiler ve sağlık bakımı

ile ilgili selüliti önleyen çoraplar, bakteri üretmeyen tişörtler, leke tutmayan elbiselerdir. Daha

önceleri ordudaki özel birlikler ve bazı spor dallarındaki profesyonel sporcular gibi özel

ihtiyaçları olanların giysilerinde kullanılan akıllı kumaşlar artık büyük hazır giyim

markalarının ürünlerinde de yaygın olarak kullanılmaya başlanmıştır. Teknoloji ve sermaye

yoğun olan akıllı tekstiller büyük oranda Kuzey Amerika, Batı Avrupa ve Japonya gibi

gelişmiş bölge ve ülkelerde üretilip tüketilmektedir.

Venture Development Corporation (VDC) tarafından yayınlanan bir rapora göre akıllı

tekstil sektörünün dünya pazarının 2003 yılında 300 milyon Dolar olduğu tahmin

edilmektedir. Rapor VDC’nin sektörde faaliyet gösteren firmalarla yaptıklara görüşmelere ve

kendi tecrübelerine dayanılarak hazırlanmıştır. Sektörün önümüzdeki beş yılda % 11-28

arasında büyüyeceği tahmin edilmektedir. Büyüme oranlarının pazar bölümlerine göre büyük

55Ender Yazgan Bulgun, Sevil Yeşilpınar, Ozan Kayacan, “Akıllı Giysilerdeki Gelişmeler”,

I.Uluslararası

Teknik Tekstiller Kongresi, 11-12 Ekim 2002, İzmir, sf. 199

36

oranda değişiklik göstermesi beklenmektedir. En fazla büyümenin askeriye ve sağlık

sektörlerinde olacağı tahmin edilmektedir.

Pazarın 2005 yılına kadar yavaş büyüyeceği, bu yıldan itibaren büyümenin hızlanacağı

öngörülmektedir. Akıllı tekstiller sektöründe sadece bir kaç firma bu alanda başarılı olmak

için yeterli tüm kaynaklara sahiptir. Bu nedenle firmalar arasında ortaklıklar, satın almalar ve

işbirlikleri beklenmektedir.

Mevcut talep düzeyini fazla dikkate almadan çok sayıda firma pazara ilk girişin

avantajını elde etmek için bu pazara girmektedir. Söz konusu firmalar mevcut teknolojiyi

kullanarak ürettikleri ürünlerin sunumuyla pazar yaratmaya ve uzun vadeli ortaklıklar

kurmaya çalışmaktadırlar.

Teknolojik ilerlemeler sonucunda maliyetlerin düşmesiyle yakın bir gelecekte akıllı

tekstil ürünlerinin günlük hayatta kullanımın yaygınlaşması beklenmektedir. Orta vadede

akıllı tekstil ürünlerinin pazar değerinin milyarlarca dolar seviyesine ulaşacağı tahmin

edilmektedir. Akıllı tekstiller alanındaki gelişmelerle birlikte ortaya çıkacak çok yönlü ürünler

için dünyada çok önemli pazarlar elde edilebilecek tekstil ve hazır giyim alanındaki talep

yapısı değişebilecektir. VDC tarafından tüketiciler arasında yapılan bir anket çalışmasının

sonucunda, bilgisayar fonksiyonelliği, veri-toplama, kişisel dijital yardımcılara (PDA) ve

internete bağlanabilme ve bio-monitörleme gibi çeşitli fonksiyonel performans kabiliyetlerine

sahip giyilebilir bilgisayarlara karşı güçlü bir talep olduğu ortaya çıkmıştır.

Türkiye Pazarı

Türkiye’deki akıllı tekstil ürünlerinin pazar değeri hakkında herhangi bir veri

bulunmamaktadır. Bununla birlikte ülkemizde akıllı tekstil üretimi yapan az sayıda firma

bulunmaktadır. Ülkemizde akıllı tekstil üretimi yapan başlıca firmalar: Anteks, Yeşim Tekstil,

Karsu Tekstil, Sude Suni Deri San. A.Ş. (Laminatech), Abbate, İstanbul Çorap, Yeğin Grup,

Has Tekstil, Dema Teknik Tekstil, Fiberflon, Hepatr End. Paz., Altınbaşak Tekstil’dir.

İstanbul Çorap tarafından üretilen Parizien Clinique serisinde, ayakta bakteri

oluşumunu ve kokuyu önleyen anti-bakteriyel, selülit oluşumunu önleyen anti-selülit ve

bacağa ekstra nem sağlayan nemlendirici çoraplar üretilmektedir. Parizien Clinique

antibakteriyel çoraplar bakteri öldüren ve koku gideren özelliğiyle birlikte hassas ciltlere ve

alerji sorunu olanlara önerilmektedir. A Vitamini, kafein ve mentol içeren Parizien Clinique

anti-selülit çorapları bu aktif maddeleri vücuda eşit aralıklarla dengeli şekilde yaymaktadır. E

Vitamini, squalane ve mentol aktif maddeleri içeren Parizien Clinique nemlendirici çoraplar

% 10 kadar nem sağlayabilmekte, bacaklara krem etkisi sağlayarak cildi taze tutmaktadır.Bu

çoraplar ile sıradan çoraplar arasında pek fazla bir fiyat farkı da bulunmamaktadır. Çoraplar

bu özelliklerini yaklaşık 20 yıkamaya kadar kaybetmeden koruyabilmektedir.

Has Tekstil San. Ve Tic. Ltd. Şti. üç yıl süren araştırma sonucunda 2004 yılında

Clothas markası ile Türkiye’de ilk kez su ve leke tutmayan pantolon üretmiştir. Bu

pantolonlar 3 renk ve 4 farklı modelde 39, 49 ve 59 milyon TL’den satışa sunulmuştur. Firma,

yıkandığı zaman güzel koku veren, serin tutan, stres alan ve kolay ütülenen kumaşlar

geliştirme çalışmalarını sürdürmektedir.