Koruyucu Giysiler (Protech)
Koruyucu giysiler kişinin zararlı maddelere, kötü çevre koşullarına maruz kalma
riskini önlemek ve bu riskten korunmasını sağlamak ve/veya bu riski azaltmak için giyilen
giysilerdir. Çeşitli risk ortamlarında çalışan itfaiyeciler, güvenlik personeli, otomobil
yarışçıları, tıbbi personel, ağır sanayi işçileri v.b. insanların dış etkilerden korunması amacı ile
üretilen kıyafetlere “koruyucu elbiseler” denir. Bu elbiselerin özellikleri kullanıldıkları
endüstrinin ihtiyaç ve beklentilerine göre değişir. Bu tip ürünler yüksek sıcaklığa
dayanabilen ve yüksek mukavemete
sahip olan “yüksek performanslı lifler” veya iplik yapılarında yapılan
ufak değişiklikler ile çeşitli apreler ile üretilirler.37
Koruyucu giysilerde en önemli husus insan hayatının korunmasıdır. Ayrı bir tekstil
malzemesinden ziyade giysinin kendisi koruma sağlar, fakat tekstil kumaşı bütün koruyucu
giysilerde ve diğer koruyucu tekstil ürünlerinde kritik unsurdur. Giysiyi giyen kişi ve
potansiyel yaralanma kaynağı arasındaki güvenlik bariyeri olarak, bir kazanın kurbanı
tarafından yaşanan yaralanma derecesini belirleyecek olan kumaşın özellikleridir.
Literatürde özel olarak bahsedilen koruyucu giysi tipleri şunlardır: çadırlar, kasklar
(miğferler), eldivenler (el ve kol korunması için), uyku tulumları, hayatta kalma çantaları ve
takım elbiseleri, yangından-koruyucu giysiler, ısıya dayanıklı giysiler, çift taraflı ceketler,
balistik dayanımlı yelekler, biyolojik ve kimyasal koruyucu giysiler, patlamaya dayanıklı
yelekler, alev almayan başlıklar ve eldivenler, erimiş metal koruyucu giysiler, yüzdürme
yelekleri, donmayı (hipotermiya) önleyici ve kanallı ılık hava giysileri dahil askeri koruyucu
giysiler, denizaltı koruyucu giysileri, dalgıç giysileri ve dalma derileri, hayat salları, özel
havlu ve bezler, ışınlardan koruyucu tulumlar, arktik hayatta kalma giysileri, halatlar ve
emniyet kemerleri.
Kendileri için koruyucu giysilerin ve diğer ürünlerin yapıldığı, literatürde özel olarak
belirtilen iş ve faaliyet tipleri şunlardır: polis, güvenlik görevlileri, dağcılık, mağaracılık,
tırmanma, kayak, uçak personeli (askeri ve sivil), askerler, denizciler, denizaltıcılar,
dökümhane ve cam işçileri, itfaiyeciler, su sporları, kış sporları, ticari balıkçılık ve dağcılık,
deniz dibi petrol ve benzin ekipmanı işçileri, sağlık bakımı, yarış sürücüleri, astronotlar,
kömür madenciliği ve sağlık depo işçileri.
Teknik tekstiller, özellikle düşmana ait çevrelerde hareket etmesi, yaşaması, hayatta
kalması ve savaşması gereken askeri kuvvetler için önemli özellikler sunmaktadır. Askeri
kuvvetler, konforları ve hayatta kalabilmeleri için gerekli bütün malzemeleri taşımalı veya
giymelidir ve bu nedenle en hafif, kompak, sağlam ve yüksek performanslı özel üniforma ve
ekipmana ihtiyaçları vardır. Bireyleri çevreden ve savaştaki tehlikelerden korumak için hayati
önem taşıyan gereksinimler, dünyanın önde gelen uluslarının askeri kullanım için en gelişmiş
teknik tekstilleri geliştirmek ve sağlamak için önemli ölçüde kaynak harcamalarını
sağlamıştır.
Isı, alev, erimiş metal sıçramaları, aşırı soğuk ve donma, radyasyon kaynakları ve
benzerinden korunma hem sivil hem de askeri koruma uygulamaları için başlıca taleptir.
Talebi etkileyen şartları; özel çevresel tehlikeler, koruma derecesi, konfor seviyesi, giysilerin
dayanıklılığı, estetik ve yasalar, tüketicinin olası tehlikelerin farkında olması ve benzeri
sosyolojik faktörler oluşturmaktadır. 38
Güneşin zararlı UV ışınlarından korunmanın bir yolu da güneşten koruyan giysilerdir.
Bir çok kumaş güneşin UV ışınlarını engellese de tüm kumaşlar güneşten koruyan sınıfına
dahil edilemezler. Güneşten koruyan giysiler, klasik yazlık kumaşlardan ayrılmaktadır. UV
ışınlarına karşı koruma sağlayan giysilerin giyilmesi cilt kanseri riskinin gelişmesini azaltmak
için bilinen en sağlıklı ve en yaygın metottur. Cildin rengine göre ve çevrenin yansıma oranlarına göre
koruyucu giysilerin özelliklerinin saptanması, insanların koruyucu giysileri
daha bilinçli kullanmasına itecektir.39
Genel anlamda, koruyucu giysiler sekiz ana kategoride sınıflandırılabilir. 40
Termal Koruma Giysileri: Isıya, aleve, eriyen metallerin sıçramalarına, radyasyona
ve aşırı soğuğa karşı koruma sağlayan elbiselerdir. Termal koruyucu elbiseler, aleve ve ısıya
maruz kalmaya karşı koyan ya da aşırı çevre koşullarında ısı transferine karşı yalıtım sağlayan
geniş bir yelpazedeki ürünleri kapsar. Bu tip elbiseler, petrokimya ve elektrik işçilerince
giyilen üniformalardan, dökümhaneler ve yüksek ısılarda çalışan diğer tesislerde giyilen
elbiselere kadar değişen bir yelpazeye sahiptir. Elbiseler tek veya çok katlı olabilir.
Nükleer, Biyolojik ve Kimyasallara (NBC) Karşı Koruma Giysileri: Çoğunlukla
askeri kullanım amaçlıdırlar. Bunlar çoğu zaman sentetik veya doğal elyaftan dokunmuş
ayrıca karbon elyaf ve köpükten oluşan çok katlı yapılardır.
Kimyasallara Karşı Koruyucu Giysiler: İnsana zarar veren kimyasallara karşı
koruma sağlayan elbiselerdir. Dünyada çok farklı toksik özelliklere sahip 100 binden fazla
kimyasal madde kullanılmaktadır. Zehirli kimyasallardan kaynaklanan riskler ortaya çıktıkça
kimyasallara karşı koruyucu görev gören giysi ve ekipmanın kullanımı artmıştır. Bu durum
belirli ölçüde de kimyasallara karşı koruyucu giysilerin ve ekipmanın kullanılmasını öngören
düzenleme ve standartlardan kaynaklanmaktadır. 41
Mekaniksel Koruma Giysileri: Kesilme, yırtılma, aşınma ve metal sıçramaları gibi
zararlara karşı korunmak için kullanılır. Tüm bunların sağlanabilmesi için giysilerin yüksek
mukavemetli tekstil liflerinden yapılması gerekmektedir.
Elektrikten Koruyucu Giysiler: Elektromanyetik ve elektrostatik olarak 2 ayrı
grupta incelenen elektrik zararlarından korunmak için kullanılırlar. Yüksek voltajla çalışan
kişiler, kesinlikle güç tutuşur, mukavim ve konforlu iletken koruma giysilerini tercih
etmelidirler. Bunun için doğal, sentetik ve metal ipliklerden yapılmış giysiler tercih edilir.
Temiz Oda Giysileri: Bu isimle adlandırılan giysiler çevreyi insandan kaynaklanan
kirliliklerden koruyan giysilerdir. İnsan vücudunun her gün 1 milyar deri hücresi döktüğü ve
insan vücudu ve giysilerin bir miktar toz, saç, iyonlar, kozmetikler, parfüm, tütün içerdiği göz
önüne alındığında kirliliği önleyen bu tip giysilerin optik, uzay araçları, yiyecek, ilaç sanayi
ve otomotiv sanayinde ne kadar önemli bir yeri olduğu inkar edilemez.
Radyasyona Karşı Koruyucu Giysiler: X-ışını ile çalışanlar, kanser tedavi
merkezlerinde çalışanlar ve iyonlaştırılan radyasyona maruz kalan diğer ortamlarda çalışan
işçiler için gereklidir.
Yüksek Görünürlüğe Sahip Giysiler: Bu giysiler de koruyucu giysiler olarak ele
alınmaktadır. Temelde üç ayrı tip olarak incelenmektedir.
- Reflektive (yansıtıcı) malzemeler: ışık etkisi altında kaldıklarında parlarlar
- Fotoluminesant malzemeler ise gün ışığı veya yapay ışığı emip enerji depolar ve
karanlıkta yeşil sarı renk verirler.
- Floresans malzemeler kırmızı oranj renk olarak gün boyu görünür.
Koruyucu elbiselerin insan sağlığını ve güvenliğini koruma işlevini yerine
getirmesinde elbisenin konforu da önemlidir. Yeterli konfor sağlamayan bir elbise yüklenilen
görevi yerine getirmede verimliliği azaltır. Eskiden daha ağır malzemelerden yapılan çelik
yelekler artık daha hafif ve dayanıklı olan tekstil malzemelerinden (aramidlerden)
yapılmaktadır.
Dünyada çok sayıda iş yerinde çalışanların sağlıklarının ve güvenliklerinin tehlikede
olması nedeniyle koruyucu elbise kullanılmasını zorunlu kılan uluslararası ve yerel yasal
düzenlemeler sıklaştırılmıştır. Koruyucu elbise kullanımını gerektiren sektörlerde koruyucu
giysilerin kullanılması yönünde bilinç artmaktadır. Yukarıda bahsedilen unsurla birlikte,
dünyadaki mevcut savaşlar ve sürekli savaş tehlikesinin varlığı, koruyucu elbise kullanımını
gerektiren sektör ve iş kollarındaki gelişmeler, ağır iklim şartları gibi faktörler sektöre olan
talebi belirleyen en önemli faktörlerdir.
11 Eylül olaylarından sonra uluslararası siyasette izlenen gergin politikalar sonucu
koruyucu elbiselere yönelik talep miktarı ve kullanımı artmıştır. Bu tarihten sonra özellikle
ABD’de güvenlik endişesi nedeniyle bu ürünlere yönelik talep patlaması yaşanmıştır.
Bina ve İnşaat Teknik Tekstilleri (Builtech)
Tekstil malzemeleri yıllardır binalarda kullanılmaktadır. Bu malzemelerin kullanımı
sentetik liflerin kullanımı ile birlikte artmıştır. Günümüzde hava alanları, stadyumlar, spor
salonları, fuar ve gösteri salonları, askeri ve endüstriyel depolar gibi yerlerde bu malzemeler
oldukça sık kullanılmaktadır. Bu kumaşların binalarda kullanılmasının çok sayıda avantajı
bulunmaktadır. Bir kumaş kılıfının ağırlığı tuğla çelik veya betonun ağırlığının 1/30’u
kadardır. Bu sayede hem maliyet azalmakta hem de daha az takviye gerektirmektedir.
Tekstiller fuar veya spor faaliyetlerinde kullanılabilecek engelsiz açıklıklar (tekstille örtülen)
sağlar. Oldukça kolay kurulup oldukça kolay sökülürler. Kolay zarar görmez ve çabuk tamir
edilirler. Deprem v.b. afetlere oldukça dayanaklıdırlar. Membran yapılar da binalarda
kullanılmaktadır. Sentetikle kaplanmış veya lamine edilmiş kumaşlar mukavemeti ve çevresel
dayanımı artırmaktadır. 42
Çadırlar, tenteler ve güneşlikler gibi geçici yapılar tekstillerin en görünür ve belirli
uygulamalarından bazılarıdır. Bunlar, önceleri ağır pamuklulardan yapılırlarken, şimdi ise
daha hafif, mukavemetli, çürümeye, güneş ışıklarına ve hava etkilerine (sıkça ateşe) dayanıklı
sentetik malzeme çeşitlerine artan bir şekilde ihtiyaç duymaktadır. Oldukça yeni bir kategori
sayılan “mimari membranlar” spor stadyumları, fuar merkezleri (örneğin Greenwich
Millenium Dome) ve diğer modern binalar gibi yarı saydam yapıların inşaasında göze hemen sınırsızdır.
Bazı tekstiller duvarları rutubete karşı korumak için nefes alabilen membranlar olarak
kullanılırken; nonwoven cam ve polyester kumaşlar, halihazırda, çatı kaplama uygulamaları
için büyük ölçüde kullanılmaktadır. Lifler ve tekstiller bina ve ekipman yalıtımında da önemli
bir rol oynamaktadır. Cam lifleri şu anda tüm dünyada asbest liflerinin yerine
kullanılmaktadır.
Kompozitler genellikle inşaat alanında parlak bir geleceğe sahiptir. Mevcut cam
takviyeli malzeme uygulamaları, duvar panellerini, fosseptik depolarını ve sağlıkla ilgili
teçhizatları içermektedir. Cam, polipropilen ve akrilik lifleri ve tekstillerin hepsi betonun,
sıvaların ve diğer inşaat malzemelerinin çatlamasını önlemede kullanılmaktadır. Şimdi daha
yenilikçi bir kullanım köprü inşaasında camın bulunmasıdır. Japonya’da karbon lifi depreme
dayanıklı binalar için muhtemel bir takviye malzemesi olarak büyük bir ilgi çekmektedir
ancak bu malzemenin fiyatı halen geniş çaplı kullanım için yüksektir. 43
Betonların kuvvetlendirilmesi, kopma ve eğilme mukavemetlerinin artırılması
amacıyla lif kullanmak (fiber-reinforced concrete) artık tüm inşaat sektöründe yaygın olarak
başvurulan bir yöntemdir. Bu malzemeler kompozit olarak adlandırılmaktadır. Son on yıldır,
yapı sektöründe çimentoyu güçlendirmek maksadıyla lif takviyeli polimer (fibre reinforced
polymer-FRP) kullanımında önemli bir artış olmuştur. FRP genellikle polyester, vinil ester
veya epoksi polimer matrisinin içinde devamlı aramid, karbon ve cam elyafının
yerleştirilmesiyle elde edilir. Bu malzemelerin mekanik özellikleri çeliğe göre çok farklıdır.
Bu özellikler kullanılan elyaf ve reçine tipine göre değişmektedir. Genellikle FRP ler çeliğe
göre daha düşük ağırlıkta, düşük Young modülüne sahip fakat daha kuvvetlidir. Ayrıca bu
malzemelerin yük-uzama eğrileri dik olup, gevrek yapıdadırlar. FRP malzemelerin çeliğe göre
en önemli avantajları, çelik gibi korozyona uğramamalarıdır.
Binalarda iyi bir yalıtım sağlamak ve konfor şartlarının temini bakımından, yapı
sektöründe kaliteli binalar inşa edilmesinde önemli bir etkendir. Yalıtım denildiğinde
öncelikle ısı, su ve ses yalıtımı akla gelmektedir. Binaların çatılarında, iç duvar, döşeme veya
tavanlarında yalıtım amacıyla çok farklı tipte ürünler geliştirilmiştir.
Son yıllarda Amerikan DuPont firması, inşaat ve binaların kullanımları esnasında
ortaya çıkabilecek sorunları önlemek amacıyla Tyvek adı altında su yalıtım örtülerini
piyasaya sürmüştür. Tyvek örtüler, nemin atmosfere serbestçe ve güvenli bir şekilde çıkışını
sağlarken aynı zamanda hava girişini kısıtlayıp su girişini engeller ve böylece binaların dış
cephelerini korur. Tyvek, nefes alan su yalıtım örtüleri genel olarak esnek, yüksek yoğunluklu
polimerden mamul dokunmamış elyaf malzemeleridir.
Tekstil malzemeleri hafif olmalarından dolayı açık alanların üzerlerinin kapatılması
maksadıyla gün geçtikçe daha fazla kullanılmaktadır. Diyafram veya çadır bezi olarak
niteleyebileceğimiz bu teknik dokumalar farklı yapılarda, estetik amaçlı veya işlevsel amaçlı
kullanılmaktadır.44 Alıntı yapılan makalede diyafram veya çadır bezi olarak nitelendirilen
teknik dokumalara örnekler aşağıda verilmektedir
- Touluse Havaalanı Uçak Hangarı, Fransa-yapım yılı 1993, 1400 m² akrilik
kaplı PES/PVC membran
- “Burj Al Arab Oteli”, Dubai, dünyadaki ilk yedi yıldızlı otel-yapım yılı:
1999, 1550 g/ m² ağırlığında Dyneon ile kaplı cam elyaf membran (kanvas
1/1 dokuma kumaş).
- Ankara Hipodromu-yapım yılı: 1998, PVC kaplı polyester kumaş
- Turin’de Alışveriş Merkezi-yapım yılı 1999, 8500 m², PVC kaplı polyester
kumaş
- Roskil’de-Danimarka’da Avrupa’nın en büyük açık hava festivalinde tekstil
malzemesinden kurulmuş sahne, yapı yılı 2000, 1300 m², malzeme turuncu
renkli PVC kaplı polyester kumaş.
Bina ve inşaat teknik tekstilleri pazarı son yıllarda önemli gelişmeler gösteren teknik
tekstil alanlarından birisidir. Bu sektörün gelişimi büyük oranda yapı sektöründeki
gelişmelere bağlıdır.
Tarım Teknik Tekstilleri (Agrotech)
Tarım ve hayvancılık sektöründeki rekoltede iklim koşulları önemli derecede etkili
olmaktadır. Tarımsal ürünlerin üretilmesinde olumsuz doğa koşullarının etkisinin en aza
indirilmesi için ürünlerin korunması, toplanması ve saklanması için tarım teknik tekstilleri
kullanılmaya başlanmıştır. Tarımsal alanları dolu, rüzgar, doğal afet gibi olumsuz hava
koşullarından ve zararlı böceklerden korumak için nonwoven, örme ve dokuma
konstrüksiyonlar önemli bir işlev yüklenmektedir.
Balıkçılıkta, tarımsal ürünlerin paketlenmesinde, bitkilerin büyüme sürecinin
hızlandırılmasında, ürünlerin UV ışınlarından korunmasında, besicilikte hayvanların hava
şartlarından korunmasında, tarımsal alanların ilaçlanmasında, yabani otların büyümesinin
önlenmesinde, erozyon ve drenaj gibi bir çok uygulamada tarım teknik tekstilleri
kullanılmaktadır. Bu uygulamalara yönelik ürünlerin tarım sektöründe kullanımı son yıllarda
yaygınlaşmıştır. Böylelikle, tarım teknik tekstilleri tarım ve hayvancılık sektöründeki bir çok
ihtiyacı karşılamış ve bir çok yeni uygulamayla eski yapıların yerine kullanılır hale gelmiştir.
Bu ürünlerin kullanımı tarım ve hayvancılık sektörlerindeki verimi, rekolteyi ve kaliteyi
önemli ölçüde artırmaktadır.
Türk tarım sektörünün kronik sorunlarından olan hasat öncesi ve sonrası ürün
kayıplarının en aza indirgenmesi, üretimde verimliliğin artırılması, maliyetlerin düşürülmesi
açısından bakıldığında, tarım teknik tekstilleri ülkemiz için önemli bir potansiyel arz
etmektedir. Ayrıca, katma değeri yüksek tarımsal ürünlerin üretilmesinde tarım teknik
tekstillerin kullanılması, bu ürünlerden elde edilebilecek rekoltelerin artırılmasına önemli
katkı sağlayacaktır. Bu amaca ulaşmak için tarım teknik tekstilleri konusunda büyük çapta
üretim yapan firmalarımızın/çiftçilerimizin bilinçlendirilmesi gerekmektedir.