Aktif Spor ve Boş Zaman Teknik Tekstilleri
(Sporttech)
Olimpiyatlar, dünya şampiyonaları, ve diğer bölgesel sportif aktivitelere verilen önem
gün geçtikçe artmaktadır. Bu müsabakalarda yarışan sporcuların giydikleri giysiler ve
kullandıkları malzemeler bu müsabakalardaki başarılarında önemli rol oynayabilmektedir.
Yüksek performans sağlayan, her türlü hava şartlarında vücut ısısını dengede tutan ve faaliyet
gösterilen spor dalındaki ihtiyaçlara göre tasarlanan sportif giysiler ve malzemeler için talep
son yıllarda büyük artış göstermektedir. Pazarda büyüme oranları ortalamanın epeyce
üzerindedir ve birim değerleri genellikle yüksektir. Spor sektörü, yenilikleri kabul eden bir
yapıdadır ve yeni lifler, kumaşlar ve kaplamalar geliştirenler en azından başlangıçta bu
piyasayı hedeflemektedirler.
Giysilerin ve ayakkabıların performansında tekstil kullanımının çok önemli
uygulamaları hariç tutulsa bile, teknik tekstillerin spor ve serbest zaman ürünleri piyasasında
kullanımı için çok sayıda olanak bulunmaktadır. Uygulamalar birbirinden farklıdır ve spor
sahalarında kullanılan yapay çimlerden, raket çerçeveleri, olta kamışları, golf değneği ve
bisiklet gövdeleri için geliştirilmiş karbon kompozitlere kadar uzanmaktadır. Görülen diğer
kullanım alanları balon kumaşları, paraşüt kumaşları ve yelken bezleridir.45
Tekstil malzemeleri hemen hemen bütün spor aktivitelerinde kullanılır hale gelmiştir.
Spor giysileri olarak kullanılan tekstiller yüksek performans özelliği olan lif ve kumaşlardan
oluşmaktadır. Örneğin yüzücü mayoları, jimnastik ve kayak giysileri, orjinal boylarının 5 katı
daha fazla uzama özelliğine sahip Spandex, Lycra ve Elastan olarak isimlendirilen poliüretan
köpük (PUR) liflerinden yapılmaktadır. Bu lifler diğer doğal liflerle karışım halinde
kullanılabilir.
Günlük yaşantımızda genelde pamuklu giysileri tercih etmemize rağmen terleme
sonucu kumaşın üzerinde oluşan nem giysiyi de ağırlaştırmaktadır. Bu nedenle, çok aktif spor
giysilerinde, üzerinde nem tutmadığı için sentetik lifler tercih edilmektedir. Günümüzde spor
giysilerinde istenen üç önemli özellik vardır. Bunlar sırası ile; rüzgar, su ve hava şartlarından
korunma, ayrıca ısı izolasyonu özelliği, buhar geçirgenliği (vücut buharını giysinin tüm
katlarından dışarı vermesi gerekir), esneklik özelliği olmalıdır (sporda hareket özgürlüğü
sağlanmalıdır).
Spor ekipmanlarında, tekstil yapılı kompozitlerin kullanımı gittikçe artmaktadır.
Örneğin bisiklet tekerleği, tenis raketi, golf sopaları, kayak ve sörf ekipmanları, futbol ve
beyzbol topları gibi bir çok yerde kullanılmaktadır. Son zamanlarda fonksiyonel sportif
giysilerde, ısının düzgün olarak dağılmasını sağlayan ve sıcaklığı 38 ° C , 34 ° C ve 30 ° C de
ayarlayan “mobilthermo” giysiler kullanılmaktadır. Ayrıca özel bitim işlemleri ile kumaşların
gereken performans özellikleri geliştirilmektedir. Örneğin polivinil klorür (PVC) mikro
gözenekli kaplamalar ile nefes alabilen kumaşlar geliştirilmiştir. Günümüzde vücut terini
emip, hızlı bir şekilde kurumasını sağlayan spor giysiler önem kazanmaktadır. Bu giysilerde
“fieldsensor”, “cubesensor”, “coolmagic” ve “aerosensor” gibi varyasyonlar bulunmaktadır.
Ayrıca spor giysilerde hem işlevsellik hem de hijyen özellikleri birlikte olmalıdır. % 100
polyester kumaşlar kolay bakım ve çabuk kuruma özelliklerinin yanında çevreye istenmeyen koku verebilirler.
Bu nedenle spor giysilerine bu kokuyu azaltmak için antimikrobiyal bitim
işlemleri uygulanmaktadır. Ozon tabakasının delinmesi sebebi ile ultraviyole ışından korunma
son yıllarda önem kazanmıştır. Dolayısıyla ultraviyole koruyucu kimyasallar spor giysilerde
yaygın bir şekilde kullanılmaktadır. 46
Spor giysi ve malzemeleri üreten firmalar son zamanlarda son derece gelişmiş ürünler
üretmeye başlamışlardır. Örneğin, Adidas, makine, elektronik ve biyonik mühendislerden
oluşan yaratıcı tasarım ekibi tarafından geliştirilen, her biri sporcuların ihtiyaçlarına göre
belirlenmiş ve tamamen performans artırıcı olarak tasarlanmış spor teknik tekstilleriyle ilgili
üç teknoloji geliştirmiştir.
- Clima Cool: ClimaCool®, hava ne kadar sıcak olursa olsun sporcuların
optimum vücut ısısında kalmalarını sağlamaktadır. Adidas, ClimaCool®
teknolojisini İngiltere’deki Loughborough Spor Üniversitesi’nden Dr.George
Haveinth’in katkılarıyla gerçekleştirmiştir. Havenith’in yardımıyla erkek ve
kadın sporcular için ayrı ayrı vücut haritaları çıkarılarak insan vücudunun
farklı egzersiz düzeylerinde, farklı spor dallarında, farklı vücut yapılarında
ve yaşlarda vücudun hangi bölgesinde ısının arttığı tam olarak belirlenmiştir.
Adidas bu araştırmaya dayanarak önemli sıcaklık ve terleme bölgelerine
nemi emerek vücudun dışına atan üç boyutlu kumaşlar yerleştirmiştir. Kritik
ısı bölgelerinde bulunan bu kumaşlar, vücut tarafındaki bölümlerinde
yüzlerce küçük deliğe sahip gövdeden uzakta bulunan bu delikler, giysinin
gövdeye yapışmasını önleyerek deri üzerindeki havalandırmayı optimum
seviyeye getirmektedir. Ayrıca, formada yaka içine yerleştirilen iletken bant
da sıcaklığın ısınma bölgesinden çekilmesini sağlayarak beyne soğutma
sinyali göndererek sürekli olarak soğuma algısı yaratmaktadır. ClimaCool®
teknolojisinin geliştirme ve test sürecinde yer alan dünya rekoru sahibi ve
olimpiyat altın madalyalı atlet Haile Gebrselassie, Atina’da Clima Cool
tekstil ürünleri ve Adidas yarış ayakkabısıyla mücadele etmiştir.
- Jen Concept: Adidasın yüzme dalındaki uzmanları ile, Olimpiyat altın
madalyalı yüzücü Ian Thorpe’nin 3 yıllık bir işbirliği ve çalışmalarının
sonucu tasarladığı yeni bir teknolojidir. Türbülans etkisini azaltmak için
jetlerin ana gövdelerine yerleştirilen oluklardan esinlenilerek tasarlanan
mayolarda, sırt kısmına yerleştirilen yivler, yüzme sırasında yüzücünün
sırtındaki suyun akışkanlığını artırıyor ve yüzücünün sırtına binen suyun
ağırlığını ortalama 70 kg azaltarak, yüzme performansında yüzde 3 artış
sağlıyor. Yüzme sporunun, saniye farkıyla, altın ve gümüş farkı getirdiği
düşünüldüğünde, bu avantajların ne kadar önemli olduğu aşikardır.
- Formotion: Adidas’ın yeni geliştirdiği Formotion hem atletin kas sistemini
destekliyor hemde koşu sırasında vücudunun doğru duruşu almasına yardım
ediyor. Adidas teknoloji geliştirme ekibinin dört yıllık çalışma sonucunda
tasarladığı koşu mayosu sayesinde daha etkin bir hareket sağlanabiliyor.
Dizin hemen üstünde yer alan enerjiyi transfer ederek lycra power (güç
şeritleri) bacağı sararak, güç kontrol altına alınıyor. Bu enerji, karın kaslarına
güç merkezinden geçip, atleti ileri doğru hareket ettiriyor. ABD Olimpiyat elemelerinde beş atlet yeni adidas
Formotion TM mayoyu giymiştir. Bu
atletler, olimpiyat şampiyonu Maurice Greene, 200 metre dünya şampiyonu
John Capel, 200 metrede gümüş madalya kazanan Darvis Patton, 100 metre
dünya şampiyonu Torri Edwards ve yeni umut Allyson Felix’tir.
Ev Teknik Tekstilleri (Hometech)
Kumaşlar, nonwoven ürünler ve kompozit takviyeleri dışındaki diğer tekstiller için en
büyük kullanım alanı (bu kategorideki tekstil ve liflerin toplam ağırlığının % 35’inden fazlası)
ev tekstilleri ve döşemelikler ve özellikle vatka ve dolgu lifi uygulamalarındaki serbest liflerin
kullanımlarını kapsamaktadır. Mükemmel yalıtım özellikleri bulunan içi boş lifler geniş çapta
yatak ve uyku tulumlarında kullanılmaktadır. Diğer tipteki lifler ise yangın ve sağlık
problemleri nedeniyle hızla mobilyalardaki köpüklerin yerini almaya başlamıştır.
Dokuma kumaşlar halen halı ve mobilya altlıklarında ve perde bantları gibi daha özel
ve daha küçük alanlarda kullanılmaktadır. Ancak “spunbonded” gibi nonwoven ürünler,
çeşitli kuru serim ve suyla karıştırma teknikleri ile elde edilen ürünler ev temizleme
uygulamaları için klasik bezlerin yerini alırken, bu büyük piyasa içerisine önemli bir giriş
yapmışlardır. Ayrıca, nonwovenlar elektrik süpürgesi, mutfak aspiratörü, havalandırma
tertibatı gibi bir çok ev eşyasında kullanılmaktadır.
Mobilyalarda, artık yay yerine esnekleştirilmiş dar dokuma bantlar ve toksik gazlar
çıkaran tehlikeli köpükler yerine, güç tutuşur dolgu ve astar kumaşları kullanılmaktadır.
Perdelerdeki perde bantları, güneşliklerin çekme ipleri ve çift camlı pencerelerdeki kaplama
şeritlerinin hepsi teknik tekstil ürünleridir. Ev ve işyerlerinde nonwovenlar, yeni jenerasyon
kumaş kondisyonlaşıcılar için taşıyıcı görevini yaparak, özel olarak emprenye edilmiş bezler
gibi temizlik bezleri şeklinde bulunmaktadır
Ambalaj Teknik Tekstilleri (Packtech)
Tekstillerin önemli kullanımları geleneksel olarak pamuk, keten, jüt ve artan bir
şekilde polipropilenden yapılmış torba ve çuvalları kapsamaktadır. Polipropilenin mukavemet
ve düzgünlüğü, modern malzeme işleme teknikleri ile kombine edildiğinde gübre, kum,
çimento ve şekerden başlayarak boyarmaddelere kadar değişen toz ve granül halindeki
malzemenin daha etkin taşıma işlemleri ve dağıtımı için FIBC’lerin (Flexible Intermediate
Bulk Containers) ortaya çıkarılmasına olanak sağlamıştır. Yarım tondan iki tona kadar taşıma
kapasitesi bulunan “big-bag”ler özel astarlar, taşıma şeritleri ve doldurma/boşaltma düzenleri
ile donatılabilmektedir. Kullanılıp atılan “one-trip” çuval ve torbaların yerine bir çok
uygulamalarda bu konteynerlerin yeniden kullanılabilme olanağı, geniş çaplı kullanımı için
önemli bir avantaj durumundadır.
Ambalaj piyasasının hızla büyüyen bir bölümü dahi, özellikle gıda endüstrisinde,
birçok sarma ve koruma uygulamalarında hafif ağırlıklı nonwoven ve örme yapılarını
kullanmaktadır. Çay ve kahve poşetleri ıslak serimli nonwoven ürünlerinden yapılmaktadır
. Etler, sebzeler ve meyveler sıvıların emilmesi için nonwoven aralarla paketlenmektedir. Diğer
meyveler ve sebze ürünleri örme ağ paketlerde satışa sunulmaktadır.49
Paketleme teknik tekstilleri ülkemizin teknik tekstiller içerisinde en güçlü olduğu
alandır. Paketleme teknik tekstillerinin büyük kısmını oluşturan big bag (büyük çuval, örme
çuval) ihracatımız 2004 yılı rakamlarına göre 225 milyon dolar ile teknik tekstil ihracatımız
içinde birinci sıradadır. Bu ürün grubunda ülkemiz 2003 yılı rakamlarına göre dünya
ihracatında % 33 pay ile birinci konumdadır.
Giyim Teknik Tekstilleri (Clothtec)
Giyim teknik tekstilleri hazır giyim ve ayakkabı sektörlerinde kullanılan telalar,
vatkalar, dikiş iplikleri, ayakkabı bağı ve izolasyon malzemelerinden oluşmaktadır. Telalar,
yapıştırıldığı kumaşın şeklini korumasını ve sabit kalmasını sağlarken, vatkalar giysilere ek
bir hacim ve şekil kazandırmaktadır.
Ekolojik ve Çevre Teknik Tekstilleri (Oekotech)
Ekolojik ve çevre teknik tekstilleri taşıt araçlarında ve sanayide kullanılan filtreler,
erozyonu önlemede kullanılan jeotekstiller gibi diğer alanlarda kullanılan ürünlerden
oluşmaktadır.